Na Greyfriars Kirkyard historię Edynburga można czytać z kamiennych inskrypcji. Wśród nagrobków spoczywają uczeni, pisarze i ludzie uwikłani w religijne konflikty Szkocji.
Obok ich historii żyją opowieści o wiernym psie Bobbym oraz nazwiskach, które przyciągają tutaj miłośników Harry’ego Pottera.
Od franciszkanów do miejskiego cmentarza
Nazwa Greyfriars pochodzi od franciszkanów, nazywanych „szarymi braćmi” od koloru habitów. Przed reformacją mieli w tej części miasta swój klasztor. Po jego likwidacji teren przeszedł pod władzę Korony.
Za datę założenia cmentarza przyjmuje się 1562 rok. Maria Stuart zgodziła się wówczas na wykorzystanie dawnych terenów klasztornych jako miejsca pochówku. Nowa nekropolia miała odciążyć przepełniony cmentarz przy St Giles. Z czasem przy murach wyrastały bogato zdobione pomniki rodzinne, mauzolea i nagrobki z herbami, czaszkami, klepsydrami oraz postaciami aniołów.
Kościół Greyfriars Kirk otwarto w 1620 roku. W 1638 roku podpisano w nim National Covenant – dokument sprzeciwiający się królewskiej ingerencji w szkockie życie religijne. Dzieje tego miejsca splotły się później z prześladowaniami zwolenników przymierza, nazywanych Covenanters.
Po bitwie pod Bothwell Bridge w 1679 roku w rejonie Greyfriars przetrzymywano jeńców. Pozostałością pamięci o tych wydarzeniach jest nazwa Covenanters’ Prison. Widoczne dziś grobowce w tej części powstały jednak później – nie są zachowanymi celami więziennymi. Innym śladem dawnych zagrożeń są metalowe osłony grobów, mortsafes, które chroniły pochówki przed złodziejami zwłok sprzedającymi ciała do nauki anatomii.
Kto znany spoczywa na Greyfriars?
Wśród pochowanych znajdują się postacie ważne dla szkockiej nauki, literatury i polityki:
- George Buchanan (1506–1582) – renesansowy humanista, poeta i nauczyciel młodego Jakuba VI. Należał do najważniejszych szkockich intelektualistów XVI wieku. Uniwersytet w Glasgow.
- James Hutton (1726–1797) – jeden z twórców nowoczesnej geologii. Jego badania pomogły zrozumieć ogromną skalę czasu geologicznego i długotrwałe procesy zmieniające krajobraz. Spoczywa w rodzinnym grobowcu Balfourów. Edinburgh Geological Society.
- Joseph Black (1728–1799) – lekarz i chemik, znany z badań nad dwutlenkiem węgla oraz ciepłem utajonym i właściwym. Był ważną postacią szkockiego życia naukowego XVIII wieku.
- Allan Ramsay, zmarły w 1758 roku – poeta i księgarz, autor The Gentle Shepherd. Chodzi o Ramsaya seniora, ojca malarza portrecisty noszącego to samo imię i nazwisko.
- Sir George Mackenzie (1636–1691) – prawnik i królewski Lord Advocate, związany ze ściganiem Covenanters. Jego przydomek „Bluidy Mackenzie” przypomina o surowości religijnych represji. Na cmentarzu znajduje się jego charakterystyczne mauzoleum nakryte kopułą.
Greyfriars Bobby – pies, którego zapamiętało miasto
Najbardziej rozpoznawalnym bohaterem Greyfriars stał się niewielki terier. Według popularnej opowieści Bobby był związany z Johnem Grayem, policjantem pochowanym tutaj w 1858 roku. Po śmierci opiekuna miał przez czternaście lat powracać do jego grobu.
Historia zyskała ogromną popularność, a później była rozbudowywana przez literaturę i kino. Miejskie zbiory muzealne zaznaczają, że pochodzenie psa i część szczegółów jego biografii pozostają niejasne. Czternaście lat nieprzerwanego czuwania należy więc do tradycyjnej wersji opowieści. Bobby korzystał z opieki okolicznych mieszkańców, którzy go karmili i zapewniali mu schronienie.
Zachowały się również konkretne pamiątki. W 1867 roku miejski zwierzchnik, Sir William Chambers, opłacił psią licencję i podarował Bobbymu obrożę. Dziś można ją zobaczyć w Museum of Edinburgh, podobnie jak miskę używaną do karmienia psa.
Bobby zmarł w 1872 roku. Rok później odsłonięto jego pomnik-fontannę, ufundowany przez baronową Burdett-Coutts i wykonany przez Williama Brodiego. Rzeźba przy Candlemaker Row nadal przypomina o historii, która uczyniła małego psa symbolem przywiązania i wierności.
Harry Potter – nazwiska z nagrobków i potwierdzone inspiracje
Greyfriars przyciąga dziś także czytelników Harry’ego Pottera. Najczęściej szukają oni pomnika rodziny Riddellów, na którym widnieje imię Thomas Riddell. Podobieństwo do Toma Riddle’a, późniejszego Voldemorta, sprawiło, że nagrobek stał się stałym punktem wielu wycieczek.
Pomnik upamiętnia jednak prawdziwą rodzinę, w tym kapitana Thomasa Riddella. Różni się też pisownia nazwiska: na kamieniu jest Riddell, a w książkach Riddle. Popularnej opowieści o zaczerpnięciu imienia z tego konkretnego nagrobka nie należy przedstawiać jako potwierdzonego faktu. Zainteresowanie fanów stało się natomiast okazją do badania rzeczywistych dziejów Riddellów, ich podróży i udziału w kolonialnym handlu.
Potwierdzony związek z książkami dotyczy Williama McGonagalla, poety pochowanego na Greyfriars w 1902 roku. Zasłynął jako autor niezręcznych rytmicznie wierszy, dzięki którym zyskał przewrotną sławę jednego z najgorszych poetów w Wielkiej Brytanii. J.K. Rowling w autorskim komentarzu wyjaśniła, że spodobało jej się jego nazwisko i wykorzystała je dla profesor Minerwy McGonagall. Potwierdza to inspirację poetą, lecz nie dowodzi, że nazwisko znalazła podczas spaceru po cmentarzu.
Przy tych nagrobkach warto zatrzymać się również przy samych inskrypcjach: nazwiskach, zawodach, datach i rodzinnych upamiętnieniach. To od nich zaczynają się historie ludzi, którzy naprawdę żyli w Edynburgu.