Rosslyn Chapel, właściwie Collegiate Chapel of St Matthew, jest niewielką XV-wieczną świątynią pokrytą setkami niezwykle szczegółowych rzeźb. Jej prawdziwa historia jest fascynująca nawet bez teorii o templariuszach i Świętym Graalu.
Kaplica była prywatną fundacją potężnego rodu St Clair. Miała służyć modlitwie za dusze fundatora i jego rodziny, a jednocześnie demonstrować ich bogactwo, wykształcenie oraz pozycję polityczną.
Najważniejsze wydarzenia
1446 – rozpoczęcie budowy
Budowę rozpoczął w 1446 roku William St Clair, władca Roslin i jeden z najpotężniejszych szkockich arystokratów swojej epoki. Był związany z Orkadami i miał silne wpływy na dworze królewskim.
Kaplica została ufundowana jako kościół kolegiacki. Nie był to klasztor – posługiwała tutaj wspólnota duchownych, na której czele stał prepozyt. Początkowo fundacja miała utrzymywać:
• prepozyta;
• sześciu prebendarzy, czyli duchownych otrzymujących dochody z nadanych ziem;
• dwóch chórzystów.
Ich głównym zadaniem było odprawianie nabożeństw i modlitwa za dusze Williama St Claira, jego rodziny oraz przodków. Kościoły kolegiackie pełniły także funkcję ośrodków nauki i życia intelektualnego.
1450 – poświęcenie kaplicy
Kaplicę poświęcono około 1450 roku jako Collegiate Chapel of St Matthew, czyli Kolegiacką Kaplicę św. Mateusza.
Prawdopodobnie miała stanowić tylko wschodnią część znacznie większego kościoła w kształcie krzyża. Planowanej budowli nigdy jednak nie ukończono. Dzisiejsza Rosslyn Chapel ma zaledwie około 21 metrów długości i 13 metrów wysokości.
Mimo niewielkich rozmiarów jej wykonanie wymagało dziesięcioleci pracy kamieniarzy, rzeźbiarzy i innych rzemieślników.
1484 – śmierć fundatora
William St Clair zmarł w 1484 roku i został pochowany w kaplicy. Przyjmuje się, że wraz z jego śmiercią zakończono główną fazę budowy.
Dlatego Rosslyn Chapel wygląda trochę jak bogato zdobiony fragment większej świątyni. Pozostałe części planowanego kościoła prawdopodobnie nigdy nie powstały. Oficjalna chronologia Rosslyn Chapel.
1560–1592 – reformacja i zamknięcie kaplicy
W 1560 roku w Szkocji zwyciężyła reformacja protestancka. Dotychczasowe katolickie nabożeństwa zostały zakazane, a majątki wielu kościołów i klasztorów przejęto.
W 1571 roku odebrano dochody utrzymujące duchownych Rosslyn Chapel. Prepozyt i prebendarze zostali zmuszeni do rezygnacji.
W 1592 roku Oliver St Clair otrzymał nakaz zniszczenia ołtarzy, ponieważ kaplicę określono jako „dom i pomnik bałwochwalstwa”. Po usunięciu ołtarzy przestano używać jej jako regularnego miejsca modlitwy.
Przez następne stulecia budynek stopniowo niszczał.
1630 – udokumentowany związek z masonami
W 1630 roku sir William Sinclair otrzymał dokumenty od szkockich lóż kamieniarskich, potwierdzające tradycyjną funkcję St Clairów jako patronów lub zwierzchników szkockich masonów.
Jest to rzeczywisty związek rodu z organizacjami masońskimi. Dokument powstał jednak prawie 200 lat po rozpoczęciu budowy kaplicy. Nie dowodzi więc, że Rosslyn Chapel została zbudowana przez nowoczesnych wolnomularzy ani że służyła jako ich tajna siedziba.
Średniowieczni muratorzy, którzy wznosili kaplicę, byli przede wszystkim zawodowymi kamieniarzami pracującymi przy kościołach i zamkach.
1650 – wojska Olivera Cromwella
Podczas angielskiej inwazji na Szkocję wojska Olivera Cromwella splądrowały pobliski Rosslyn Castle.
Sama kaplica została oszczędzona, ale żołnierze wykorzystywali ją jako stajnię dla koni. Jest to jeden z najbardziej dramatycznych momentów w historii budynku.
W tym samym roku sir William Sinclair z Rosslyn zginął w bitwie pod Dunbar. Według tradycji był ostatnim członkiem rodziny pochowanym w rodowej krypcie w pełnej zbroi.
1736 – pierwsze większe prace zabezpieczające
Sir James Sinclair zlecił naprawę dachu, ułożenie kamiennej posadzki oraz oszklenie okien. Była to pierwsza poważniejsza próba ochrony kaplicy od czasów reformacji.
Nie przywrócono jeszcze regularnych nabożeństw, ale budynek przestał być całkowicie opuszczoną ruiną.
Koniec XVIII wieku – romantyczna sława Rosslyn
Zarośnięta, tajemnicza kaplica i dolina Roslin Glen zaczęły przyciągać poetów, pisarzy i malarzy.
Okolicę odwiedzili między innymi:
• poeta Robert Burns;
• malarz Alexander Nasmyth;
• Walter Scott;
• William i Dorothy Wordsworth.
Walter Scott wykorzystał legendę Rosslyn w poemacie „The Lay of the Last Minstrel”. Według opowieści w noc śmierci jednego z baronów Rosslyn kaplica miała wyglądać tak, jakby płonęła tajemniczym światłem.
1842 – wizyta królowej Wiktorii
Rosslyn Chapel odwiedziła królowa Wiktoria. Zachwyciła się bogactwem architektury i rzeźb, opisując kaplicę jako piękną i pozostającą w dobrym stanie.
Rosnące zainteresowanie królowej i artystów przyczyniło się do rozpoczęcia poważniejszych prac restauracyjnych.
1862 – ponowne otwarcie jako kościoła
James Alexander St Clair-Erskine, trzeci hrabia Rosslyn, zlecił odbudowę wnętrza. Prace prowadził znany szkocki architekt David Bryce.
W 1862 roku kaplica została ponownie poświęcona przez episkopalnego biskupa Edynburga. Po ponad 200 latach przerwy zaczęto ponownie odprawiać tutaj regularne niedzielne nabożeństwa. Rosslyn Chapel do dziś pozostaje czynnym kościołem Szkockiego Kościoła Episkopalnego.
1954 – kontrowersyjna konserwacja
W latach 50. XX wieku wewnętrzne mury pokryto specjalną warstwą ochronną. Miała zabezpieczyć kamień przed wilgocią, ale z czasem okazało się, że powłoka zatrzymuje wodę wewnątrz piaskowca. Spowodowało to rozwój glonów i przyspieszyło niszczenie części rzeźb.
1995–2012 – ratowanie kaplicy
W 1995 roku powstał Rosslyn Chapel Trust, którego zadaniem stało się zarządzanie kaplicą i jej konserwacja.
W 1997 roku nad budynkiem ustawiono wielki tymczasowy dach. Nie chodziło wyłącznie o ochronę przed deszczem – konstrukcja miała umożliwić bardzo powolne wysychanie przesiąkniętych wilgocią murów.
W kolejnych latach:
• naprawiono dach i system odprowadzania wody;
• oczyszczono i zabezpieczono kamień;
• przeprowadzono konserwację rzeźb;
• zbudowano nowe centrum dla odwiedzających.
Projekt otrzymał między innymi £4,9 miliona z Heritage Lottery Fund i Historic Scotland.
2003–2006 – „Kod Leonarda da Vinci”
Światową sławę przyniosła Rosslyn Chapel powieść Dana Browna „Kod Leonarda da Vinci”, wydana w 2003 roku.
W historii Roberta Langdona Rosslyn stanowi miejsce finałowego rozwiązania zagadki dotyczącej Świętego Graala i rodu Marii Magdaleny. Jest to jednak literatura sensacyjna, a nie udokumentowana historia kaplicy.
W 2005 roku nakręcono tutaj sceny do filmu z Tomem Hanksem i Audrey Tautou. Film wszedł do kin w 2006 roku. Ponieważ kaplica była wówczas przykryta konstrukcją konserwatorską, widok z lotu ptaka odtworzono przy użyciu modelu w skali 1:6. Rosslyn Chapel i „Kod Leonarda da Vinci”.
Najważniejsze rzeźby
Apprentice Pillar – Kolumna Czeladnika
Najbardziej znanym elementem kaplicy jest bogato rzeźbiona, ośmiometrowa kolumna opleciona kamiennymi roślinami.
Według legendy mistrz kamieniarski wyjechał za granicę, aby znaleźć inspirację dla jej wykonania. Podczas jego nieobecności utalentowany czeladnik miał zobaczyć kolumnę we śnie, a następnie wyrzeźbić ją samodzielnie.
Po powrocie mistrz, ogarnięty zazdrością, zabił czeladnika uderzeniem młotka. Za zbrodnię został później skazany na śmierć. W kaplicy można zobaczyć kamienne twarze, które tradycja identyfikuje jako podobizny mistrza, czeladnika i matki zamordowanego.
Opowieść jest znana co najmniej od XVII wieku, ale nie ma współczesnych budowie dokumentów potwierdzających morderstwo. Należy więc traktować ją jako legendę.
U podstawy kolumny znajduje się osiem smoków. Mogą nawiązywać do nordyckiego drzewa świata Yggdrasil i smoka Níðhöggr, który podgryza jego korzenie. Rodzina St Clair była dumna ze swoich związków z nordyckimi Orkadami. Historia Kolumny Czeladnika.
Zieloni Ludzie
Wewnątrz i na zewnątrz kaplicy znajduje się około 100 przedstawień Green Men, czyli ludzkich twarzy, z których ust wyrastają liście i pędy roślin.
Motyw może symbolizować:
• odradzanie się przyrody;
• cykl życia, śmierci i ponownych narodzin;
• płodność;
• chrześcijańską ideę zmartwychwstania.
Zieloni Ludzie nie są wyjątkowym tajnym symbolem Rosslyn – podobne rzeźby można znaleźć w wielu średniowiecznych kościołach w Europie. Nigdzie jednak nie występują w takiej koncentracji. Green Men w Rosslyn Chapel.
Anioł grający na dudach
W Lady Chapel znajduje się rzeźba anioła grającego na dudach. To jedno z najwcześniejszych znanych szkockich przedstawień tego instrumentu.
Anioł należy do całej grupy muzykujących postaci przedstawiających celebrację narodzin Chrystusa.
Taniec Śmierci
Seria rzeźb przedstawia osoby należące do różnych warstw społecznych, prowadzone przez szkielety.
Jest to Dance of Death – Taniec Śmierci, popularny motyw późnego średniowiecza. Przypominał, że śmierć dosięgnie każdego bez względu na majątek, pochodzenie i władzę.
Siedem cnót i siedem grzechów głównych
Po przeciwnych stronach kaplicy znajdują się grupy rzeźb przedstawiających dobre uczynki oraz grzechy. Co ciekawe, rzeźbiarze prawdopodobnie pomylili dwa elementy:
• skąpstwo umieszczono wśród cnót;
• dobroczynność znalazła się wśród grzechów.
Nie wiadomo, czy był to przypadkowy błąd, żart kamieniarza czy świadomy moralny komentarz.
Mojżesz z rogami
Mojżesz został przedstawiony z rogami na głowie. Wynika to prawdopodobnie ze średniowiecznego tłumaczenia hebrajskiego słowa, które mogło oznaczać zarówno „róg”, jak i „promień światła”.
Podobny wizerunek Mojżesza stworzył później Michał Anioł.
„Muzyczne kostki”
Na łukach Lady Chapel znajdują się kamienne bloki pokryte wzorami z linii i kropek.
Powstała teoria, że układają się one w zaszyfrowany zapis muzyczny. Na podstawie jednej z prób odczytania wzorów skomponowano utwór nazwany
Legendy
Nie ma na to wiarygodnych dowodów, aby kaplicę zbudowali templariusze. Zakon templariuszy rozwiązano w 1312 roku, ponad 130 lat przed rozpoczęciem budowy Rosslyn Chapel. Niektórzy templariusze mogli po rozwiązaniu zakonu znaleźć schronienie w Szkocji, ale nie istnieją dokumenty potwierdzające ich udział w budowie kaplicy.
Pod budynkiem znajduje się krypta lub rodowy grobowiec St Clairów. Legendy przypisują mu przechowywanie:
• Świętego Graala;
• Arki Przymierza;
• głowy Jezusa;
• skarbów templariuszy;
• dawnych dokumentów dotyczących potomków Marii Magdaleny.
Żadna z tych teorii nie została potwierdzona. Nie przeprowadzono pełnego otwarcia grobowca, ale dostępne źródła historyczne wskazują przede wszystkim na jego funkcję jako miejsca pochówku rodziny St Clair.