Meczet Sulejmana w Stambule, znany po turecku jako Süleymaniye Camii, należy do najważniejszych zabytków miasta. Jego wielka kopuła i cztery minarety górują nad Złotym Rogiem, przypominając o epoce Sulejmana Wspaniałego.
Za monumentalną świątynią kryje się historia wybitnego architekta, sułtańskiej fundacji i całego zespołu budynków służących mieszkańcom.
Meczet stoi w dzielnicy Fatih, w europejskiej części Stambułu, na trzecim wzgórzu historycznego półwyspu. Położenie nad Złotym Rogiem sprawia, że jest widoczny z wielu punktów miasta i podkreśla rangę sułtańskiej fundacji.
Usytuowanie na wzgórzu było ważną częścią projektu. Kopuły, minarety i zabudowania kompleksu tworzą rozległą kompozycję ponad gęstą tkanką miejską. Patrząc na Süleymaniye z oddali, można dostrzec, jak świadomie architekt wykorzystał ukształtowanie terenu.
Sulejman Wspaniały i budowa wielkiej fundacji
Świątynię ufundował Sulejman Wspaniały, a projekt powierzono nadwornemu architektowi Mimarowi Sinanowi. Budowę meczetu rozpoczęto w 1550 roku, a jego inauguracja nastąpiła w 1557 roku. Daty te potwierdza inskrypcja. Część budynków towarzyszących ukończono później, do 1559 roku.
Przedsięwzięcie wymagało ogromnej organizacji pracy. Jak wskazuje opracowanie Archnet oparte na dokumentach archiwalnych, przy budowie pracowali muzułmanie i chrześcijanie: opłacani robotnicy, ludzie kierowani do pracy w ramach zależności wojskowych oraz osoby zniewolone. Historia tego miejsca obejmuje więc również wysiłek ludzi, których nazwiska pozostają mniej znane niż imiona fundatora i architekta.
Ciekawostką jest miejsce Süleymaniye w dorobku Sinana. Meczet łączy się z jego okresem kalfa, czyli etapem dojrzałości zawodowej poprzedzającym pełne mistrzostwo. Za szczytowe osiągnięcie architekta uznaje się późniejszą Selimiye w Edirne. Nawet tak imponująca budowla jak meczet Sulejmana była zatem etapem dalszych poszukiwań twórczych.
Architektura: kopuła, światło i dziedziniec
Pierwszym miejscem pozwalającym przyjrzeć się kompozycji budowli jest dziedziniec otoczony arkadami. Rytm kolumn i małych kopuł prowadzi wzrok ku wejściu oraz wielkiej kopule sali modlitw. Pośrodku znajduje się kamienna fontanna o prostokątnej formie, z misternie opracowanymi marmurowymi osłonami.
Wnętrze oparto na czterech potężnych podporach, które przenoszą ciężar centralnej kopuły. Półkopuły i mniejsze sklepienia rozszerzają przestrzeń, a liczne okna wpuszczają światło z różnych poziomów. Monumentalna konstrukcja sprawia dzięki temu wrażenie zaskakująco lekkiej.
Średnica głównej kopuły wynosi około 27 metrów. Dekoracja meczetu jest stosunkowo powściągliwa: uwagę przyciągają malowane ornamenty, kaligrafia i witraże. W drewnianych okiennicach występują intarsje z masy perłowej i kości słoniowej. Takie detale pokazują, że projekt można oglądać zarówno w skali wielkiej panoramy, jak i z bliska, przy pojedynczym oknie.
Cztery minarety i dziesięć balkonów – ukryta symbolika
Jedna z najbardziej znanych ciekawostek dotyczy minaretów. Są cztery, a ich balkony można policzyć do dziesięciu: dwa minarety mają po trzy, a pozostałe dwa po dwa balkony.
Liczby te tradycyjnie interpretuje się jako odniesienie do fundatora. Sulejman był dziesiątym sułtanem dynastii osmańskiej oraz czwartym sułtanem panującym po zdobyciu Konstantynopola przez Osmanów. Taką symbolikę przytacza miejski portal turystyczny Stambułu. Smukłe wieże można więc odczytywać także jako architektoniczny znak pozycji władcy.
Külliye – miejsce modlitwy, nauki i pomocy
Süleymaniye tworzyła rozległy kompleks zwany külliye. Wokół meczetu znajdowały się szkoły religijne, szkoła medyczna, łaźnia, pomieszczenia dla podróżnych i kuchnia wydająca posiłki potrzebującym. Fundacja łączyła funkcje religijne, edukacyjne i opiekuńcze.
Zabudowania te pomagają zrozumieć znaczenie całego przedsięwzięcia. Sułtańska fundacja była częścią codziennego życia miasta: umożliwiała naukę, wspierała przyjezdnych i zapewniała pomoc osobom w trudnej sytuacji. Poszczególne budynki uzupełniały meczet, tworząc wokół niego ośrodek usług i instytucji.
Grobowce Sulejmana, Hürrem i Sinana
Przy meczecie znajdują się mauzolea Sulejmana Wspaniałego oraz jego żony Hürrem Sultan, znanej w Europie jako Roksolana. Spoczywają w oddzielnych grobowcach na terenie przyświątynnej nekropolii. Obecność tych pochówków wiąże kompleks z pamięcią o sułtańskiej rodzinie.
W pobliżu znajduje się także grobowiec Sinana. Skromniejsza forma miejsca pochówku architekta stanowi interesujący punkt odniesienia dla monumentalnego dzieła, które zaprojektował. Fundator i budowniczy pozostali związani z Süleymaniye również po śmierci.
Pożary i konserwacje – jak zmieniał się meczet
Obecny wygląd Süleymaniye jest wynikiem zarówno XVI-wiecznego projektu, jak i późniejszych napraw. Meczet ucierpiał podczas pożaru w 1660 roku. Kolejne stulecia przynosiły remonty i ingerencje w dekorację. Przetrwanie zabytku wiąże się z wielopokoleniową pracą osób odpowiedzialnych za jego utrzymanie.
Dużą kampanię restauratorską przeprowadzono w latach 2007–2010. Obejmowała między innymi wzmacnianie konstrukcji kopuł i minaretów oraz konserwację kaligrafii i malowanych ornamentów. Usuwano również późniejsze dodatki i cementowe tynki. Opracowanie opublikowane przez turecką Generalną Dyrekcję Fundacji pokazuje, jak wiele decyzji technicznych wymaga zachowanie tak złożonej budowli.
Süleymaniye na liście UNESCO
Meczet i otaczająca go dzielnica należą do obszaru „Historyczne dzielnice Stambułu”, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1985 roku.
Warto zwrócić uwagę na zakres tego wpisu. Obejmuje on również otoczenie monumentalnej świątyni: historyczną zabudowę, bazary i układ dzielnicy. UNESCO podkreśla znaczenie tego połączenia dla krajobrazu miasta. Süleymaniye można dzięki temu poznawać jako część większej całości, w której architektura reprezentacyjna spotyka się z przestrzenią codziennego życia.
Wizyta w czynnym meczecie
Süleymaniye nadal pełni funkcję miejsca modlitwy. Podczas wizyty obowiązują zasady szacunku wobec modlących się: cisza, odpowiedni strój oraz zdjęcie butów przed wejściem do sali modlitw. Kobiety powinny zakryć włosy. Fotografowanie i filmowanie należy uzgodnić z obsługą, zgodnie z zasadami podanymi przez Diyanet, turecki urząd do spraw religijnych.
Przyglądając się dziedzińcowi, kopułom i zabudowaniom dawnej fundacji, łatwiej dostrzec, jak rozległą rolę Süleymaniye odgrywała w Stambule. To świadectwo ambicji sułtana, pracy Sinana oraz instytucji, które przez stulecia służyły mieszkańcom.